Mustafa Lamaj

Refleksione Ngjyrash

Punimet tuaja artistike, duket se jane nje misherim i plote i ngjyrave, kontrasteve, etj. Si ndiheni brenda kesaj "bote" te bukur nuancash?

Mendoj se nje artist nuk ndjehet dhe aq komod brenda "botes" qe krijon, me sakt asaj qe kerkon te krijoj, te pakten une jo, e mendoj me shume ate si nje "struggle" e cila ska te bej me probleme teknike apo aftesine e te pikturuarit, eshte e pa qellimshme natyrish, eshte nje"struggle" me tendenc per qartesi, e cila te con ne nje lloj tensioni aq shum te nevojshem per nje veper arti. Aty rrezikun e ke me vete, ajo qe krijon eshte e kercenuar, eshte teper e mundshme te deshtosh por ka nje konseguenc fatlume mund te te coj ne brigje interesante.

Fillimet tuaja artistike, nen valen e regjimit komunist qe diktonte cdo forme te artit qe levrohej asokohe, e beri shume te nevojshme nevojen tuaj per liri. Kjo ishte nje nga arsyet qe ju u larguat nga Shqiperia apo jo?

Mendoj se po, ajo ishte arsyeja me kryesore. Periudha e zymt e se shkuares na kishte shnderuar ne enderimtar, ishim nje grup i ngusht djemsh pasionant dhe me nje dashuri te madhe per artet, ishim me fat sepse u rritem buze nje peisazhi fantastik, bregut te detit, ajo ishte studjoja, shkolla jone, atje ishin hapat e para te "plein air" aq te domosdoshem per nje artist te ri...per me teper pikerisht atje mbaronte bota e izoluar shqiptare, atje projektoheshin enderrat tona, ai horizont, qiell, det, ishte tabloja jone gjigande "The imaginary of our representation" nese do te perdorja fjalet e Baudrillard.

Si kane qene fillimet e pershtatjes, veshtiresite ne nje vend te huaj. E kujton gamen e krijimeve te para ne kete periudhe.

Dy bote...te ndara, nga nje vije demarkacioni qe ndan fort keto dy perriudha, eshte nje linje e forte e ashper qe eshte gdhendur "in our Unconscious". U gjenda papritur pikerisht ne ate "telajo gjigande" ku ishin thurur enderrat tona...nuk ndodh shpesh ne jete...pastaj shikon qe realiteti eshte ndryshe nga ce enderroje, rasti im ishte me specifik, ndoshta me i favorshem apo ndoshta me i pa favorshem, edhe pse i ri gjat atyre viteve isha viktim e dilemes -to be or no to be "artist". Ne fillim pa pritur gjendesh ne daren e nje mekanizmi tjeter, duhej kohe te shkundje enderren, aty fillonte dhe vrasja artistike...ose lufta, lufta e gjate per mbi jetese, vitet e italise...zhgenjimi, desilusionet, rikthimi nga kishe ardhur, nga pikpamja artistike ka qene periudhe e corientuar dhe kaotike, pastaj cdo te thoshte te ishe artist ne ate boten tjeter, arti kishte mekanizma te tjera, te duhet nje jete ta kuptosh, pastaj zhvendosja nga europa ne amerike ishte nje tjeter problem, ato gjera te mara ne menyre kaotike ne europe u ndeshen me probleme te tjera, skishte rruge tjeter, gjerat duheshin filluar nga e para, italia ishte nje mesim i madh, por ketu nuk duhej humbur kohe dhe duhej te rendje, ishte mesimi i pare qe mesova ketu...

A keni "dokumentuar" artistikisht disa nga reminishencat e atij regjimi. cdo te thote per nje artist te kthehet pas neee restrospektive duke kulmuar me punime te ndryshme?

Eshte e cuditeshme, eshte nje reference qe si shpeton dot, bile eshte ngulur aq forte ne unconshious sa qe te krijon edhe probleme me procedimin tend artistik, nuk jan te pakta rastet qe filloj te bej dicka me imazhe te se shkuares, por ato asnjeher nuk kane marre form apo jane perfunduar, natyrisht ato"reminishenca"jane gjithmon aty ne linjen, ngjyren, compozimin etj, do te thosha jane ne maje te penelit, dhe sa me i cliruar te jesh nga ato reminishenca qe shpesh shfaqeshin ne njolla te erreta apo ne nje far lloj"narrativiteti"te se shkuares aq me natyrshem do te zene vend ato ne hapesiren qe i takon gjithmon pa"violentuar formen artistike"nese do te perdorja fjalet e nje kritiku.

Duket se ne ekspozitat tuaja ju takoheni me elemente tipik te nostalgjise, te shoqerise shqiptare...Si eshte per nje artist promovimi i ketyre vlerave dhe antivlerave shume vite me pas ne kohe?

Nuk eshte se e mendoj ate, megjithate fillimisht ndoshta ka pas disa element, direct qe I perket se shkuares, por arti ka ligjet e veta, natyrisht edhe piktura, une e kuptoj punen ne studion time si nje process te gjate the te pafund, "kinematic" do te thosha, me duket gjithmon sikur jam ne te njejten telajo apo sikur bej sekuenca te se njejtes gje, megjithate edhe ne kthetrat e ketij "procesi " reminishencat nese e thash dhe me lart jane te pa shmagshme, edhe pse te pa vullnetshme. Nuk ka gje me te pa pranueshme ne art se sa idea e nderprerjes se vazhdimesise, te pakten ky eshte mendimi im. Arti eshte- midis te tjerash vazhdimesi, dhe i pa mendueshem pa te., Ky eshte nje ligj universal I artit. Klemente Greenberg shprehet ne nje esse te tij se "Ti mohosh te shkuaren artit, nevojen dhe detyrimin per te garantuar standartet e tij ekselente, do te thote ti mohosh atij njekohesishte thelbin dhe justifikimin per te ".

Thuhet se nuk ka popull pa nje te kaluar, aq sa shpesh kjo kthehet ne identitet qe pervijohet ne kontekstin politik, social, etj. Sa e lehte eshte per nje artist qe t'i pershfaq keto detaje ne punimet personale?

Persa i takon artit si process dhe marredhenieve te tij me reston tjeter, do te thoja se arti ne disa dimensione ngjet me minieren, ai behet thelle nen toke, dhe duhet luft e mund te arrish tek minerali, pastaj te tjeret e mbajne si stoli, por gjate atij "procesi " ai duhet te jete ne shtratin e tij ne natyralitetin e tij, kompromisi eshte vrasesi me i madh i tij, sa me "pure" te jete ai, jo ne kuptimin e "formalizmit ", aq me shum i shfaq vetite e tij, a seshte e njejta gje me "gurin e cmuar "? Raportet e artit me "rrethanat " pra kontekstin social, politiken, identitetin e tjera, jane te pa shmangshme por mendoj se duhet te jene te pa condicionuara, dhe arti te flas me gjuhen specifike te mediumit te tij.

Ju keni qene shpesh here pjesemarres ne kompeticione nderkombetare artistike me punimet tuaja. Cilin do te vecoje si me te suksesshmin?

Kam ekspozuar rregullisht, vecanerisht ne Philadelphia, New Jersey. Punet e mija jane prezantuar per nje kohe jo te shkurter nga "Artist's house gallery", Akademia si dhe ne evente te tjera. Ekspozimi per nje artist eshte nje eveniment i rendesishem, por sot esht problematik raporti artist-galeri aq me teper ne nje shoqeri consumeriste, ku dhe muzet po kthehen ne "mall-e" gjigande, problemi tjeter eshte teknologjia, galerite po kalojne on line, ketu eshte kontradita e madhe, arti si natyre eshte "tactile "nuk pranon asnje lloj "virtualitei ", po kjo eshte nje bisede pa fund sidmos sot. Jam shum optimist se arti i piktures do ta gjej forcen ta kapercej kete situate, gjithmon e ka gjetur dhe kapercyer.

Nje ekuiliber mes intelektit dhe emocionit. Pse kjo qasje e forte ndaj tiparit humanist?

Ekuiliber mes intelektit the emocionit? do te thosha raporti midis tyre, eshte individual dhe aty fillon profesionalizmi, teperimi i se pares e ben nje veper "cerebrale " apo racionale pra te merzitshme me sakt, i se dytes te nxjer jashte profesionalizmit, nuk do te thote gje qe te kesh perjetuar p.sh. nje situate tragjike dhe ta konvertosh ne nje veper me sens te fort tragjik, arti ka ligjet e veta te pa shkruara, ky raport eshte per me teper intuitiv, eshte shprehje e vet natyres se cdo artisti, psh Picasso beri "guerniken " nje nga pikturat "anti war " me te fuqishme ne histori, ndersa Matisse gjat periudhes me tragjike te luftes se dyte boterore ka prodhuar disa nga punet e tij me formale harmonike dhe me nje kolorit teper mondan. Piktura eshte nje art qe punon me "shqisa " eshte instiktiv, raporti ketu eshte delikat, biles dhe problemi i ekuilibrit mendoj se te con ne nulitet. Ndersa qasja ndaj tiparit humanist ne art kjo eshte me e komplikuar, humanizmi eshte nje atribut i shkalles superiore, gjat renesances dhe iluminizmit raportet e tij me artin kane qen me directe, mbas gjysmes se dyte te shekullit te 19 arti i piktures filloj te shikoj me shume brenda vetes se vete, filloj te eksploroj vetveten, por gjat shek 20 polemikat ndaj humanizmit kan aritur deri ne paradokse dhe me te vertete mendoj se me teper abuzimi me humanizmin eshte slogan i sistemeve totalitare, postmodernet kane te tjera pikpamje ndaj saje. Por mos te dalim jash fushes sone, qellimi final i humanizmit eshte te krijoj nje jete me te mire per ne humanet, a ndihmon arti per kete qellim final? Mendoj se po, Arti eshte nga natyra human, nuk mund te ket art jo human, biles edhe kur arti eshte bere ne kohe tiranesh, gjithmon ka ndihmuar sado pak ne zbutjen e atyre regjimeve, sic thot Kadare.

Forma, subjekti, si dalin ne pah respektivisht keto detaje ne krijimet e tua?

Eshte e veshtire te interpretosh artin tend, nje gje e tille mendoj se eshte e bezdiseshmem, ai vete duhet te flas per artistin, un jam partisan i kesaj teorie gjithashtu interpretimet jane te hapura tek ata qe arrijne te krijojne marredhenie me nje veper arti, kur shikijme nje veper te bukur arti, nje Velasquez apo Cezanne nuk eshte se na imponohet subjekti i saj, biles ate shpesh as qe e veme re, por ajo qe na mberthen eshte sentimenti i saj. Raporti FORM-SUBJEKT eshte nje taske e sterthene dhe me shume preh e kritikes por per artistet shpesh here ngaterestar ne procesin e krijimit. Une personalisht mundohem te clirohem nga cdo lloj subjekti, narativiteti, qofte dhe ai "formal" pra ai per hir te forms, te dyja jane te rezikshem ne natyren e piktures time, te cilat me krijojne gjithmone problem. Cdo artist duhet te ket kujdes nga "literary spirit" sic e keshillon Cezanne, e cila te largon nga rruga e vertete, dhe kjo nuk eshte e lehte, ne menyre qe gjithcka te rrjedhe ne natyralitetin e tij. Po jap nje shembull, ti shkon ne nje akademi te studjosh art, atje duhet djerse dhe sacrifice, me mbas ky akumulim te ka bere dependent dhe te duhen nja 10 vjet te tjera te clirohesh nga ai, ne art shpesh gjerat jane paradoksale, sidomos rruga ne te, nuk ka rregulla dhe formula, edhe pse fillimisht te duhet te derdhesh djerse per te kaluar midis rregullave the formulave, arti fillon ather kur clirohesh nga to.

Pertej konceptit, qellimi juaj paresor, artistik e profesional, cili eshte?

"E vetmja kerkese legjitime qe mund te pretendohet nga arti eshte qe ai te jete i mire, estetikisht i kenaqshem " thot Klemente Greenberg, ky esht dhe qellimi im i vetem.

Projektet e radhes, a do iu sjellin se shpejti ne Shqiperi?

Puna ime eshte nje lloj trajektoreje e pa planifikuar brenda vazhdimesise se saj, per momentin po punoj me nje seri eklektike objektesh, nderkoh po mbledh dhe nje sere imazhe te vjetra te periudhes para 90-tes, te shohim cdo te dal nga ato.

Intervistoi Mirela Isufi, Elegance Magazine